فلز مس در ادبیات مدرن توسعه، دیگر صرفاً یک کالای صنعتی پایه تلقی نمیشود؛ بلکه با شتابگیری گذار جهانی به انرژیهای پاک، گسترش شبکههای هوشمند برق، حملونقل الکتریکی، مراکز داده و زیرساختهای هوش مصنوعی، به یکی از کالاهای استراتژیک سده جاری مبدل شده است. برای ایران با برخورداری از ذخایر قابل توجه کانسنگ مس، این تحول فرصتی تاریخی برای خلق ارزش و جهش ارزآوری غیرنفتی ایجاد کرده است.
دستیابی به این افق توسعهمحور تنها با استخراج بیشتر محقق نخواهد شد؛ بلکه مستلزم سرمایهگذاری هدفمند، اکتشافات عمیق، بهکارگیری فناوریهای فرآوری نوین و ثبات در سیاستگذاری است. در همین چارچوب، پایگاه خبری تحلیلی اقتصاد ۲۴ در گفتوگویی تفصیلی با دکتر سید حجت زینلی، عضو انجمن مس ایران و مدیرعامل گروه شرکتهای مسکاوان نماد، ابعاد فنی و اقتصادی زنجیره مس کشور، ظرفیتهای صادراتی و طرحهای توسعهای مجتمع مس عباسآباد را مورد بررسی قرار داده است.
نگاه به صنعت مس؛ از یک ماده معدنی تا زیرساخت اقتصاد دیجیتال
اگر بخواهیم از منظر اقتصاد ایران به صنعت مس نگاه کنیم، امروز این صنعت در چه نقطهای قرار دارد؟
به اعتقاد من ابتدا باید نگاهمان را به مس تغییر دهیم. مس دیگر فقط محصول یک معدن یا یک کارخانه نیست. هر جا صحبت از توسعه برق، نیروگاه، شبکه انتقال، خودروهای برقی، صنایع الکترونیک، مخابرات، مراکز داده، شهرهای هوشمند و اقتصاد دیجیتال باشد، مصرف مس وجود دارد؛ بنابراین مس بهتدریج به بخشی از زیرساخت توسعه اقتصادی کشورها تبدیل شده است.
ایران در سال ۲۰۲۵ بر اساس برآوردهای بینالمللی حدود ۳۶۰ هزار تن مس معدنی و در حدود ۳۳۰ هزار تن مس پالایششده تولید کرده است. برآورد مصرف داخلی مس پالایششده نیز حدود ۱۹۰ هزار تن بوده است. این یعنی ما هم بازار داخلی قابل توجهی داریم و هم امکان توسعه صادرات. اما نکته مهم اینجاست که مصرف داخلی مس در ایران هنوز ظرفیت رشد زیادی دارد. اگر توسعه شبکه برق، انرژیهای تجدیدپذیر، حملونقل برقی، صنایع پاییندستی و زیرساخت دیجیتال سرعت بگیرد، طبیعی است که تقاضای داخلی مس نیز افزایش خواهد یافت؛ بنابراین آینده صنعت مس ایران فقط صادرات نیست؛ ما باید همزمان یک بازار مصرف صنعتی قدرتمند در داخل ایجاد کنیم.
| شاخص عملکردی | برآورد تولید و مصرف (سال ۲۰۲۵) | افق برنامه هفتم توسعه |
|---|---|---|
| تولید مس معدنی | حدود ۳۶۰ هزار تن | رشد پایدار با بهرهبرداری از ذخایر جدید |
| تولید مس پالایششده (کاتد) | حدود ۳۳۰ هزار تن | دستیابی به هدف ۸۰۰ هزار تن |
| مصرف داخلی مس پالایششده | حدود ۱۹۰ هزار تن | گسترش به پشتوانه توسعه صنایع پاییندستی |
| صادرات مس پالایششده | بیش از ۱۰۹ هزار تن | هدفگذاری ارزآوری تا سقف ۱۰ میلیارد دلار |
| ظرفیت کنسانتره مس کشور | سطح فعلی فرآوری | دستیابی به ۳.۳ میلیون تن در سال |
صادرات مس و لزوم عبور از خامفروشی
در حوزه صادرات وضعیت را چگونه ارزیابی میکنید؟
مطابق آمار رسمی، ایران در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۰۹ هزار تن مس پالایششده صادر کرده است و بازارهای منطقهای نیز ظرفیت مناسبی برای جذب محصولات مس ایران دارند. اما معتقدم موضوع فقط افزایش تناژ صادرات نیست؛ باید ببینیم چه چیزی صادر میکنیم. طبیعتاً هرچه بتوانیم از ماده معدنی به کنسانتره مس، از کنسانتره به کاتد و از کاتد به محصولات دارای ارزش افزوده بیشتر حرکت کنیم، ارزش اقتصادی ایجادشده برای کشور افزایش مییابد.
در برنامه هفتم توسعه نیز ارقام بزرگی برای صنعت مس دیده شده است؛ هدفگذاری تولید حدود ۳.۳ میلیون تن کنسانتره و ۸۰۰ هزار تن کاتد مطرح شده که ما هم در مسکاوان نماد همین مسیر را دنبال میکنیم تا هم ظرفیت کنسانتره را افزایش دهیم و هم محصول کاتد را به تیراژ و توسعه بیشتری برسانیم.
اگر چنین ظرفیتی ایجاد شود، مس میتواند به یکی از پایههای جدی ارزآوری غیرنفتی ایران تبدیل شود و صحبت از افق صادرات ۱۰ میلیارد دلاری مس به تحقق نزدیک شود. اما رسیدن به این عدد فقط با ساخت کارخانه اتفاق نمیافتد؛ بلکه اکتشاف، استخراج، آب، برق، ناوگان ماشینآلات، لجستیک، تأمین مالی و از همه مهمتر ثبات مقررات باید همزمان مهیا باشند.
اکتشافات عمقی؛ کلید واقعیسازی ذخایر معدنی
میزان واقعی ذخایر مس کشور چقدر است و آیا احتمال افزایش آن وجود دارد؟
در این زمینه باید با دقت صحبت کنیم؛ زیرا بعضی اعداد درباره «کانسنگ» و بعضی درباره «مس محتوی» است. برخی برآوردهای داخلی از شناسایی حدود ۳۰ میلیارد تن کانسنگ مس در ایران حکایت دارد و حتی بر اساس تحلیل ظرفیتهای زمینشناسی، احتمال افزایش این رقم نیز مطرح شده است. از سوی دیگر، ذخایر زمینشناسی شناساییشده شرکت ملی صنایع مس ایران تا چهارماهه نخست ۱۴۰۴ حدود ۲۲.۲ میلیارد تن اعلام شده است.
آنچه برای ما اهمیت بیشتری دارد این است که ایران هنوز پایان اکتشاف مس خود را ندیده است؛ ما بخش بزرگی از ظرفیتهای عمقی کشور را هنوز به شکل کامل اکتشاف نکردهایم. البته اکتشاف باید واقعی، علمی و عمیق باشد. بخش زیادی از معدنکاری گذشته مبتنی بر ذخایر سطحی یا اکتشافات با عمق محدود بوده است، در حالی که آینده اکتشاف به سمت ژئوفیزیک پیشرفته، مدلسازی سهبعدی، دادههای ماهوارهای و حفاریهای عمیق رفته است.
ذخیره روی کاغذ ثروت نیست؛ ذخیره زمانی ثروت ملی میشود که بتوانیم آن را اقتصادی اکتشاف کنیم، مسئولانه استخراج نماییم، با راندمان بالا فرآوری کنیم و در نهایت به محصولی رقابتپذیر در بازار داخلی و بینالمللی تبدیل سازیم.
دکتر سید حجت زینلی
نقش بخش خصوصی و مطالبات از سیاستگذاران
چه جایگاهی برای بخش خصوصی در آینده مس ایران قائل هستید؟
بخش خصوصی میتواند نقشی بسیار مؤثرتر ایفا کند. شرکتهای دولتی و هلدینگهای بزرگ محورهای اصلی صنعت هستند، اما معادن متوسط، ذخایر پراکنده، پروژههای فرآوری تخصصی و فرصتهای اکتشافی حوزههایی به شمار میروند که بخش خصوصی در آنها چابکتر و منعطفتر عمل میکند.
معدنکاری فعالیت پرریسک، زمانبر و سرمایهبری است؛ ممکن است سالها روی یک محدوده کار کنید تا به ذخیره اقتصادی برسید. از این رو، سرمایهگذار معدنی بیش از هر چیز به ثبات قوانین و امنیت سرمایهگذاری، امکان تأمین ماشینآلات، انرژی پایدار، سوخت، مواد ناریه و تسهیل صادرات نیاز دارد. بخش خصوصی از دولت انتظار معجزه ندارد؛ انتظار دارد محیط فعالیت اقتصادی قابل پیشبینی باشد.
توسعه مجتمع مس عباسآباد و بهرهگیری از فناوری XRT
مجموعه مسکاوان نماد و مجتمع مس عباسآباد چه جایگاهی در این استراتژی دارند؟
ما در مسکاوان نماد تلاش کردهایم فراتر از یک شرکت استخراجکننده صرف عمل کنیم و زنجیرهای تخصصی از اکتشاف و استخراج تا فرآوری و محصول نهایی بسازیم. مجتمع مس عباسآباد در محور شاهرود–سبزوار هسته تاریخی این مجموعه است که عملیات آن در زونهایی نظیر حمامی، دامنجلا، معدن بزرگ و چقندرسر فعال است و کارخانه فرآوری آن در حال حاضر با ظرفیت خوراک سالانه بیش از ۴۳۰ هزار تن کار میکند.
یکی از مهمترین اقدامات نوآورانه ما، تجهیز خطوط به فناوری سورتینگ هوشمند مبتنی بر اشعه ایکس (XRT Sorting) است. با این تکنولوژی، بخش عمدهای از سنگ کمعیار و باطله پیش از ورود به مدار خردایش و فلوتاسیون جدا میشود که نتیجه مستقیم آن کاهش چشمگیر مصرف آب و برق، کاهش استهلاک تجهیزات و افزایش عیار خوراک ورودی کارخانه است.
- توسعه فاز دوم عباسآباد: هدفگذاری شده تا با راهاندازی خط دوم و استقرار فناوریهای آسیاب نیمهخودشکن (SAG Mill)، ظرفیت خوراک سالانه به ۱.۱ میلیون تن ارتقا یابد.
- تولید کاتد مس در نوید فرآیند البرز: تولید کاتد با خلوص ۹۹.۹۹ درصد از طریق روشهای هیدرومتالورژی (نانولیچینگ، هیپلیچینگ و SX-EW) با پشتوانه معادن مامونیه، زاویه و پرندک در استان مرکزی.
- پروژههای پلیمتال در مفرغ مس سربند: فرآوری کانسنگهای مس و قلع در منطقه شازند با هدف بومیسازی فرآوری فلزات غیرآهنی استراتژیک.
چشمانداز آینده و معدنکاری دادهمحور
امروزه با کاهش عیار معادن و گرانی حاملهای انرژی و ماشینآلات، معدنکاری به شیوههای سنتی پاسخگوی هزینهها نیست. معدن آینده سامانهای دادهمحور است؛ از طراحی استخراج و دیسپچینگ ناوگان گرفته تا کنترل مصرف سوخت، تعمیرات پیشبینانه و پایش برخط مدار فرآوری باید بر مبنای داده هدایت شود.
چشمانداز ما در مسکاوان نماد قرار گرفتن در جمع تولیدکنندگان شاخص کنسانتره مس بخش خصوصی کشور و تکمیل متوازن زنجیره فلزات غیرآهنی است. اگر این نگاه سیستمی و مسئولانه در سطح ملی نیز تقویت شود، مس بیتردید یکی از ارکان تحولآفرین اقتصاد غیرنفتی ایران در دهههای آینده خواهد بود.
📌 بازتاب گفتوگوی تفصیلی دکتر سید حجت زینلی در رسانههای اقتصادی و معدنی کشور:
اقتصاد ۲۴ (منبع اصلی مصاحبه)
مس؛ فرصتی برای بازتعریف جایگاه معدن در اقتصاد ایران
صدای پول
مس؛ فرصتی برای بازتعریف جایگاه معدن در اقتصاد ایران
پژواک کارفرما
مس؛ فرصتی برای بازتعریف جایگاه معدن در اقتصاد ایران
افق بازار
مس؛ فرصتی برای بازتعریف جایگاه معدن در اقتصاد ایران
افق معدن
مس؛ فرصتی برای بازتعریف جایگاه معدن در اقتصاد ایران
بورس بانک
حالا نوبت همراهی مسئولین با معدنکاران است