گفتوگو با دکتر سید حجت زینلی، عضو انجمن مس ایران و مدیرعامل هلدینگ مس کاوان نماد
صنعت مس امروز فقط یک صنعت معدنی نیست؛ بخشی از آینده انرژی، حملونقل، شهرسازی، دیجیتالسازی و اقتصادهای نوین است. ایران نیز با ذخایر قابل توجه مس، میتواند در این بازار نقش مهمتری ایفا کند. با دکتر سید حجت زینلی درباره جایگاه مس، آینده بازار، معدنکاری هوشمند و چالشهای تولید گفتوگو کردهایم.
چرا امروز مس تا این اندازه در اقتصاد جهانی اهمیت پیدا کرده است؟
مس از گذشته فلزی مهم بوده، اما امروز اهمیت آن چند برابر شده است. جهان به سمت توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، خودروهای برقی، شبکههای انتقال برق، شهرهای هوشمند، مراکز داده و فناوریهای نوین حرکت میکند و در همه این حوزهها مس نقش کلیدی دارد. مس فقط یک فلز صنعتی نیست؛ یک فلز راهبردی است. هرجا صحبت از توسعه زیرساخت، انرژی پاک، صنعت برق، مخابرات، حملونقل نوین، هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال باشد، رد پای مس دیده میشود.
پس آینده بازار مس را خوشبینانه ارزیابی میکنید؟
بله، نسبت به آینده صنعت مس خوشبین هستم، خوشبینی مبتنی بر واقعیت بازار. دنیا به مس نیاز دارد و این نیاز در سالهای آینده افزایش پیدا میکند. ممکن است در مقاطع کوتاهمدت نوسان قیمت داشته باشیم، اما روند بلندمدت بازار مثبت است؛ چون مصرف مس با توسعه برق، انرژی پاک، خودروهای برقی، نوسازی شبکهها و زیرساختهای دیجیتال گره خورده است.
از طرف دیگر، عرضه مس در دنیا با محدودیتهایی مانند افت عیار معادن، افزایش هزینه استخراج، فرآوری و نیز پیچیدگی سرمایهگذاری روبهروست. همین موضوع باعث میشود کشورهایی که ذخایر قابل اتکا، تجربه معدنکاری و ظرفیت فرآوری دارند، در آینده نقش مهمتری پیدا کنند.
جایگاه ایران را در این بازار چگونه میبینید؟
ایران از نظر بررسیهای زمینشناسی، کشوری با پتانسیلهای بالاست. ما در کمربندهای معدنی مهمی قرار گرفتهایم و در حوزه مس ظرفیت جدی داریم. برخی گزارشها سهم ایران از ذخایر شناساییشده مس جهان را حدود ۶ درصد اعلام کردهاند و در گزارشهای داخلی نیز از کشف حدود ۶۰ میلیون تن ذخیره مس محتوی و جایگاه قابل توجه ایران در ذخایر جهانی مس سخن گفته شده است.
اما داشتن ذخیره بهتنهایی کافی نیست. ذخیره وقتی به ثروت ملی تبدیل میشود که اکتشاف دقیق، استخراج اقتصادی، فرآوری بهینه، سرمایهگذاری پایدار، ماشینآلات بهروز، نیروی انسانی متخصص، سیاست صادراتی منطقی و امنیت و ثبات تصمیمگیری وجود داشته باشد. اگر فقط به عدد ذخایر افتخار کنیم، به توسعه نخواهیم رسید و باید ذخیره را به زنجیره ارزش تبدیل کنیم.
وضعیت تولید مس ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
ایران در تولید مس جایگاه قابل توجهی دارد، اما هنوز با ظرفیت واقعی خود فاصله دارد. تولید کنسانتره و کاتد مس در کشور رشد داشته، اما نسبت به ظرفیت زمینشناسی و بازار آینده، هنوز جای توسعه فراوان وجود دارد. برنامه تولید یک میلیون تن کاتد مس در کشور، اگر درست اجرا شود، میتواند نقطه عطف باشد.
ما در گروه مس کاوان، علاوه بر تولید کنسانتره، تولید کاتد مس را نیز دنبال کردهایم و تلاش داریم در این سبد سهم مؤثری ایفا کنیم. اما چنین اهدافی با شعار محقق نمیشود. برای توسعه صنعت مس، باید زیرساخت انرژی، ماشینآلات، سرمایهگذاری، اکتشاف، فناوری، حملونقل، منابع انسانی و سیاستگذاری هماهنگ شوند.
مس کاوان در این مسیر چه جایگاهی برای خود تعریف کرده است؟
گروه شرکتهای مس کاوان از ابتدا با نگاه عملیاتی و توسعهای وارد این حوزه شده است. ما خودمان را صرفاً یک بهرهبردار معدنی نمیدانیم؛ به دنبال ساختن یک مدل حرفهای در معدنکاری بخش خصوصی هستیم. مس کاوان بهرهبردار یکی از معادن مس دارای پتانسیل بالا در ایران است و از سال ۱۳۸۶ فعالیت خود را در اکتشاف و استخراج آغاز کرده است. همچنین با احداث کارخانه فرآوری، در زنجیره تولید مس (کنسانتره و کاتد) نقش فعال دارد.
امروز این مجموعه علاوه بر تولید کنسانتره و کاتد مس، در حوزه سایر فلزات غیرآهنی نیز وارد شده و در حال توسعه است. نگاه ما این است که معدن باید با دانش، سرمایه، انضباط عملیاتی و نگاه بلندمدت اداره شود. معدنکاری کار کوتاهمدت نیست؛ نیازمند صبر، سرمایهگذاری، دانش فنی، مدیریت ریسک و تعامل مستمر با ذینفعان است.
بحث معدنکاری هوشمند و هوش مصنوعی امروز چقدر جدی است؟
آینده معدنکاری بدون هوشمندسازی قابل تصور نیست. همانطور که مس فلز آینده است، معدنکاری هم باید با ابزارهای آینده اداره شود. امروز معادن بزرگ دنیا به سمت دادهمحوری، هوش مصنوعی، پایش لحظهای، کنترل هوشمند، ماشینآلات خودران و نیمهخودران، مدیریت انرژی، اتوماسیون، پیشبینی خرابی تجهیزات، تحلیل عیار، مدلسازی سهبعدی ذخایر و بهینهسازی استخراج و فرآوری حرکت کردهاند.
معدن دیگر فقط بیل مکانیکی، دامپتراک، حفاری، انفجار و فرآوری نیست؛ معدن امروز یک سامانه دادهمحور است. در صنعت مس، هوشمندسازی اهمیت ویژهای دارد، چون کوچکترین خطا در برآورد ذخیره، عیار، طراحی پیت، برنامه استخراج، مصرف انرژی یا راندمان کارخانه، هزینههای بزرگی ایجاد میکند. هوش مصنوعی میتواند کمک کند که از اکتشاف و استخراج تا فرآوری و تولید محصول بهصورت زنجیره بههمپیوسته و بهینه عمل کند.
مس کاوان در زمینه هوشمندسازی چه نگاهی دارد؟
در مس کاوان نماد نگاه ما این است که بخش خصوصی اگر میخواهد در آینده رقابتپذیر بماند، باید به فناوری نزدیک شود. ما نمیتوانیم با ابزارهای قدیمی در بازاری رقابت کنیم که آینده آن بر پایه بهرهوری، سرعت، دقت و کاهش هزینه شکل میگیرد. معدنکاری در ایران با چالشهایی مثل کمبود سوخت و مواد ناریه، ممنوعیت ورود ماشینآلات، تحریم و هزینههای بالا روبهروست؛ بنابراین یکی از راههای عبور از این فشارها، افزایش بهرهوری از طریق هوشمندسازی است.
وقتی سوخت محدود است، باید بدانیم هر لیتر گازوئیل کجا مصرف میشود. وقتی ماشینآلات گران و کمیاب هستند، باید با پیشبینی خرابی از توقفهای ناگهانی جلوگیری کنیم. بنابراین هوش مصنوعی برای ما موضوع تزئینی یا شعاری نیست؛ ابزار بقا و توسعه است.
البته این تحول فقط خرید نرمافزار یا نصب حسگر نیست؛ یک فرهنگ مدیریتی است. باید از تصمیمگیری سنتی به سمت تصمیمگیری مبتنی بر داده برویم. ایران نیروی انسانی جوان، مهندسان توانمند و تجربه عملیاتی معدن را دارد، اما این ظرفیتها هنوز بهخوبی به هم متصل نشدهاند. دولت هم باید با نوسازی ماشینآلات، توسعه زیرساخت ارتباطی در مناطق معدنی و ایجاد مشوق برای معادن هوشمند، مسیر تحول را تسریع کند.
شما بر اصلاح ساختار تصمیمگیری در معدن تأکید داشتهاید. منظورتان چیست؟
اگر شعار «معدن به جای نفت» عنوان میشود، باید ساختار تصمیمگیری را متناسب با همین شعار اصلاح کنیم. معدنکاری با بخشنامههای خلقالساعه، تصمیمات غیرکارشناسی، تعدد مجوزها، تعارض نهادی و ناپایداری مقررات جلو نمیرود. ما با مشکلات متعددی روبهرو هستیم؛ از کمبود ماشینآلات و فرسودگی ناوگان گرفته تا اخذ حقوق دولتی نامتعارف، عوارض صادراتی، کمبود سوخت، چندنرخی بودن ارز، تحریم، قیمتگذاری دستوری و مداخلات غیرکارشناسی که مستقیماً روی پایداری تولید اثر میگذارند.
موضوع سوخت و مواد ناریه امروز چقدر جدی است؟
در معدنکاری، گازوئیل و مواد ناریه حکم خون در رگهای معدنکاری را دارند. اگر سوخت بهموقع و منظم نرسد، ماشینآلات متوقف، برنامه استخراج مختل و بهای تمامشده محصول بالا میرود. در مورد مواد ناریه وضعیت حساستر است؛ کاهش یا اختلال در تأمین آن میتواند عملیات استخراج را متوقف کرده و معادن را به تعطیلی یا نیمهتعطیلی بکشاند.
با توجه به روز صنعت و معدن، انتظار شما از دولت چیست؟
بخش معدن درگیر تأمین نیازهای اولیه تولید است. معدنکار از دولت معجزه نمیخواهد؛ میگوید سوخت منظم بدهید، مواد ناریه را تأمین کنید، ماشینآلات را نوسازی کنید، تصمیم غیرکارشناسی نگیرید، قیمتگذاری دستوری را کنار بگذارید و صادرات را تنبیه نکنید.
در حال حاضر کمبود گازوئیل و بحران مواد ناریه فشار جدی به معدنکاران وارد کرده است. دولت باید این گلوگاهها را باز کند تا معدن آسیب نبیند. اگر قرار است مس محور ارزآوری و توسعه صنعتی باشد، باید ابتدا اجازه دهیم معدن نفس بکشد.
با وجود این سختیها، آینده صنعت مس ایران را چگونه میبینید؟
آینده روشن است؛ به شرط اصلاح مسیر. ایران ذخایر مناسب معدنی، نیروی متخصص و تجربه معدنکاری دارد و بازار جهانی هم رو به رشد است. اگر دولت نقش تسهیلگر داشته باشد، بخش خصوصی واقعی میدان پیدا کند و صادرات بهعنوان ابزار ارزآوری دیده شود، صنعت مس ایران میتواند جهش کند.
مس برای ایران فقط یک ماده معدنی نیست؛ یک فرصت راهبردی است. ما میتوانیم از خامفروشی فاصله بگیریم، زنجیره ارزش را کاملتر کنیم و در تولید کنسانتره، کاتد و محصولات پاییندستی به جایگاه جدیتری برسیم.
جمعبندی شما از چالشها و اولویتهای صنعت مس چیست؟
مس، فلز آینده است و ایران همه مؤلفههای تبدیل شدن به یکی از قدرتهای بزرگ صنعت مس جهان را در اختیار دارد؛ آنچه کم داریم نه ذخیره معدنی، بلکه ثبات تصمیمگیری و اعتماد به سرمایهگذاری است.
اولویتهای اصلی توسعه صنعت مس:
- اولویت فوری: تأمین پایدار گازوئیل و مواد ناریه، اصلاح سیاستهای صادراتی، نوسازی ماشینآلات و ثبات مقررات.
- اولویت میانمدت: توسعه اکتشافات، هوشمندسازی معادن، تقویت زیرساختهای مناطق دورافتاده و تکمیل زنجیره ارزش.
- اولویت بلندمدت: تثبیت جایگاه ایران بهعنوان یکی از بازیگران معتبر بازار جهانی مس.
ما در مس کاوان با وجود همه سختیها، نگاهمان به آینده توسعهای است؛ زیرا معدن برای ما فقط محل استخراج نیست، محل ساختن آینده است.
منبع: روزنامه دنیای اقتصاد